Portal

Άννα-Μαρία Αρτοπούλου
Φοιτήτρια του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης, ΕΚΠΑ 

 «Αποτελεί καμπανάκι κινδύνου: όσο πιο δυνατά ηχεί, τόσο μεγαλύτερη είναι η απειλή γενοκτονίας». Αυτά αποτελούν τα λόγια του Γενικού Γραμματέα του Ο.Η.Ε., Αντόνιο Γκουτέρες, κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Ημέρας Αντιμετώπισης της ρητορικής μίσους. Αξίζει, όμως, να ψηλαφίσουμε περισσότερο αυτό το φαινόμενο.

Γνωρίζουμε όλοι πως ο όρος αυτός αντιστοιχείται με τον προσβλητικό λόγο. Αυτός στοχεύει μια ομάδα ή ένα άτομο με βάση τα εγγενή του χαρακτηριστικά, τα οποία είναι σημαντικό να τονίσουμε πως είναι αμετάβλητα, απειλώντας, παράλληλα, την κοινωνική ειρήνη. Παρ’ όλα αυτά, τα παραπάνω δεν αποτελούν ακριβή νομικό ορισμό. Για το λόγο αυτό, μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υποκίνηση σε διακρίσεις, εχθρότητα ή βία», η οποία, φυσικά, απαγορεύεται βάσει του Διεθνούς Δικαίου παράγραφος 2 άρθρο 20, για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μάλιστα, η υποκίνηση αυτή αποτελεί έγκλημα που δεν απαιτεί την ολοκλήρωση της πράξης, «inchoate crime».

Είναι αλήθεια πως η ρητορική μίσους απαρτίζεται από διάφορα χαρακτηριστικά. Αυτά διακρίνονται σε «διακριτικά» -μεροληψία, φανατισμό, μισαλλοδοξία- , σε «υποτιμητικά» -προκαταλήψεις, περιφρόνηση ή διάθεση ταπείνωσης- ,σε πραγματικούς ή αντιληπτούς «παράγοντες ταυτότητας» ενός ατόμου ή ομάδας, αλλά και εκφράζεται με οποιαδήποτε μορφή έκφρασης , όπως εικόνων, γελοιογραφιών, «memes», αντικειμένων, χειρονομιών και συμβόλων, διαδιδομένη τόσο εκτός όσο και εντός του διαδικτύου.

Βέβαια, είναι ευνόητο πως η «υποκίνηση» αυτή προέρχεται από κάποιες βασικές αιτίες. Κατά κοινή ομολογία αυτή είναι τα στερεότυπα. Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο πως τα στερεότυπα ανά τακτές περιόδους επέρχονται στο ζενίθ τους, οδηγώντας στο μέγιστο μίσος. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα από την πανδημία του «Covid-19», όπου τα στερεότυπα για ασθένειες προερχόμενες από την Ασία αύξησαν το μίσος ενάντια των Ασιατών. Ωστόσο, σίγουρα δεν αποτελούν το μοναδικό παράγοντα του φαινομένου. Έτεροι λόγοι είναι η προγονοπληξία, η οποία εμποδίζει ένα μέρος των πολιτών να εντρυφήσουν σε νέες εξελίξεις, αλλά και οι θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες έχουν ως στόχο την εύρεση ενός εξιλαστήριου θύματος.

Παρά τους παράγοντες που γεννούν τη ρητορική μίσους, την πυριτιδαποθήκη της αποτελεί ομόφωνα το διαδίκτυο. Δε θα ήταν αδιανόητο αν η διαπίστωση αυτή δεν αποτελούσε λεκτική υπερβολή; Πράγματι, τα ψηφιακά εργαλεία έχουν οξύνει το περιεχόμενο μίσους, καθώς παράγεται και κοινοποιείται εύκολα, με χαμηλό κόστος και ανώνυμα. Μάλιστα, μέσω αυτού δεν έγκειται η δυνατότητα προσέγγισης ενός παγκόσμιου και ποικιλόμορφου κοινού σε πραγματικό χρόνο; Φυσικά, είναι αξιοπρόσεχτα τα αποτελέσματα της έρευνας του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Δικτύου ΙΤΕ σε 4.800 εφήβους, ηλικίας 12 έως 18 ετών, που οργανώθηκε υπό την έγκριση του Υπουργείου Παιδείας, το οποίο επίσης κρούει τον καμπανάκι του κινδύνου, καθώς το 49% των εφήβων δηλώνει ότι έχει συναντήσει βία στο διαδίκτυο ως παρατηρητής, το 13% δηλώνει ότι έχει υποστεί διαδικτυακή βία, το 26% των εφήβων δηλώνει ότι έχει γίνει μάρτυρας διαδικτυακού εκφοβισμού και το 15% έχει υποστεί. Επιπλέον, η ραγδαία εξάπλωση έχει βοηθηθεί και από τους αλγόριθμους των διαδικτυακών εταιριών. Αυτοί έχουν εντείνει το στίγμα που αντιμετωπίζουν οι «ευάλωτες» κοινότητες και έχουν αποκαλύψει την ευθραυστότητα των δημοκρατιών παγκοσμίως. Τέλος, δε θα μπορούσε να παραληφθεί το γεγονός ότι όλη αυτή η απήχηση έχει προσλάβει υποσυνείδητα τη μορφή της «κανονικοποίησης», πράγμα που έχει προκαλέσει ανησυχίες στους παγκόσμιους οργανισμούς, αφού μπορεί να επανεμφανίζεται και να κερδίζει τη δημοτικότητα για χρόνια, κάνοντάς την αναλλοίωτη.

Ξεχωριστός, όμως, λόγος πρέπει να γίνει για το μεγάλο δίλλημα της ελευθερίας λόγου. Η ελευθερία της γνώμης και της έκφρασης, αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πυλώνες ελεύθερων και δημοκρατικών κοινωνιών, αφού όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι οικουμενικά, αδιαίρετα, αλληλεξαρτώμενα και αλληλένδετα. Οι ελευθερίες αυτές βασίζονται σε άλλα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως την ειρηνική συνάθροιση, τη συμμετοχή στα κοινά και την ανεξιθρησκεία. Αυτά είναι ευνόητα, καθώς τα ψηφιακά μέσα έχουν εντείνει το δικαίωμα αναζήτησης, λήψης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών. Κατά συνέπεια, οι νομοθετικές προσπάθειες για τη ρύθμιση της ελεύθερης έκφρασης, όπως ήταν αναμενόμενο, εγείρουν προβληματισμούς ότι οι προσπάθειες περιορισμού της ρητορικής μίσους ενδέχεται να φιμώσουν τη διαφωνία και την αντιπολίτευση. Έτσι, ίσως η ελευθερία της έκφρασης προστατεύει ακριβώς και τις απόψεις που μας ενοχλούν;

 Σίγουρα όχι, τα Ηνωμένα Έθνη εντάσσονται με το σεβασμό της ελευθερίας έκφρασης ως κανόνα. Συνεπώς, τυχόν περιορισμοί οφείλουν να αποτελούν εξαίρεση και να επιδιώκουν την πρόληψη και τη διασφάλιση της ισότητας ή της δημόσιας συμμετοχής όλων. Σύμφωνα, λοιπόν, με τα διεθνή πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα οποία αποσκοπούν στην καθοδήγηση της νομοθεσίας σε εθνικό επίπεδο, η έκφραση που χαρακτηρίζεται ως «ρητορική μίσους» μπορεί να περιοριστεί βάσει των άρθρων 18 και 19 του διεθνούς συμφώνου για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού των δικαιωμάτων των άλλων, της δημόσιας τάξης ή της εθνικής ασφάλειας. Σε διεθνές επίπεδο, η απαγόρευση της υποκίνησης μίσους κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 του διεθνούς συμφώνου για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα και στο άρθρο 4 της διεθνούς σύμβασης για την κατάργηση κάθε μορφής φυλετικών διακρίσεων. Βέβαια, το άρθρο 20 του συμφώνου οφείλει να λαμβάνει υπόψιν του τις διατάξεις του άρθρου 19 του συμφώνου. Αυτοί οι περιορισμοί οφείλουν να ορίζονται με ακρίβεια, σαφήνεια και να ανταποκρίνονται δε μια δημοκρατική κοινωνία. Όσον αφορά, όμως, τις γενικές αρχές είναι αναγκαίο να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ της έκφρασης που συνιστά ποινικό αδίκημα, της έκφρασης που δεν επισύρει ποινικές κυρώσεις, αλλά ενδέχεται να δικαιολογεί την άσκηση αγωγής αστικού δικαίου ή την επιβολή διοικητικών κυρώσεων και της έκφρασης που δε συνεπάγεται ποινικές, αστικές ή διοικητικές κυρώσεις, αλλά εγείρει προβληματισμούς όσον αφορά την ανοχή, την ευγένεια και το σεβασμό των δικαιωμάτων των υπολοίπων.

Εξαιρετική σπουδαιότητα αποκτά η αντιμετώπιση της. Σίγουρα, απαιτείται μία ολιστική προσέγγιση που κινητοποιεί την κοινωνία στο σύνολό της. Όλα τα άτομα έχουν καθήκον να μιλήσουν σθεναρά κατά της ρητορικής μίσους και να διαδραματίσουν κρίσιμο ρόλο στην καταστολή αυτής της μάστιγας. Φυσικά, αυτό θα επιτευχθεί μέσω της αντίδρασης και της πρόκλησης. Πιο συγκεκριμένα, είναι απαραίτητη η ήρεμη και σταθερή αντίδραση κατά της ρητορικής μίσους με την ταυτόχρονη διάδοση της αντίθετης άποψης, προκειμένου να μην παρουσιάζεται το μίσος ως κυρίαρχη αφήγηση. Επίσης, είναι σημαντική η ευαισθητοποίηση όσον το δυνατόν περισσότερων ατόμων, μέσα από ένα άρθρο ή μια συζήτηση με τον κοινωνικό περίγυρο, έτσι ώστε να καταστεί σαφές πως το μίσος βλάπτει σοβαρά τις κοινωνίες. Τέλος, δεν πρέπει να παραληφθεί η ενεργή συμμετοχή των ατόμων σε ΜΚΟ ή σε άλλη κοινωνική πρωτοβουλία, που εξειδικεύεται στην αντιμετώπιση του φαινομένου.

«Ρητορική μίσους»! Δε συνιστά απλά μια λέξη, ένα φαινόμενο, μια μάστιγα σαν τις υπόλοιπες. Η επικινδυνότητα επέρχεται, όταν ο συνάνθρωπος παρουσιάζεται ως λιγότερο άνθρωπος, ως απειλή, ως κάτι που πρέπει να αποκλειστεί ή να εξαλειφθεί. Το πραγματικό, λοιπόν, ερώτημα που γεννιέται είναι τι μπορεί να συμβεί αν πάψουμε να αντιδρούμε;  Θα χρειαστεί να φτάσουμε στη γενοκτονία για να καταλάβουμε πως το καμπανάκι έχει ήδη χτυπήσει;  

Πηγές: United Nations of Human Rights, United Nations, ITE       

Image by WOKANDAPIX from Pixabay